Dit is hoofdstuk 1 van de Leidraad Toekomstgericht Beleid. Hierin komen onder andere de uitgangspunten van de leidraad aan bod, evenals een korte beschrijving van de verschillende methoden die bij het maken van toekomstgericht beleid gebruikt kunnen worden. De overige hoofdstukken van de leidraad gaan uitvoeriger op deze methoden in.
Goed beleid vraagt om een blik op de lange termijn. De keuzes die we vandaag maken, hebben immers gevolgen voor tientallen jaren. Denk aan de aanleg van dijken en de inrichting van steden: deze worden niet voor één generatie gebouwd. Door nu al rekening te houden met de toekomst, vergroten we onze keuzemogelijkheden en versterken we het vertrouwen in ons beleid.
Toch ontbreekt in de dagelijkse praktijk vaak de stem van de toekomst. Ook psychologische factoren spelen een rol bij het maken van toekomstgericht beleid. Veel mensen, ook beleidsmedewerkers, vinden het vaak lastig om de toekomst goed in te schatten en zijn geneigd te denken vanuit het heden. We houden graag vast aan de huidige situatie (status quo bias) en zijn soms te optimistisch (wensdenken). Ook persoonlijke omstandigheden, zoals financiële zorgen, bepalen of iemand ruimte heeft om aan de lange termijn te denken.
Het risico is dat we, vaak onbedoeld, lasten en risico's doorschuiven naar jongeren en toekomstige generaties. De Rijksoverheid wil dit voorkomen en problemen niet afschuiven op onze kinderen en kleinkinderen.
Deze leidraad biedt een ethisch en strategisch kompas om die belofte waar te maken. Het doel van de leidraad is om:
- de kwaliteit van het beleidsproces te verbeteren door structureel na te denken over de toekomst;
- inzicht te bieden in de verdeling van lusten en lasten tussen de huidige en toekomstige generaties;
- te helpen bij het formuleren van robuust en flexibel beleid dat ook op de lange termijn effectief blijft;
- onbedoelde negatieve effecten te voorkomen en de kans op het bereiken van lange-termijndoelen te vergroten.
Het Beleidskompas bestaat uit een centrale, terugkerende vraag en vijf hoofdvragen. Een belangrijk kenmerk van het Beleidskompas is dat het om om toekomstgericht beleid vraagt. Maar hoe kom je tot dat beleid? In deze leidraad wordt voor de centrale, terugkerende vraag en per hoofdvraag uit het Beleidskompas aangegeven hoe je rekening kunt houden met de toekomst.
Het ontwikkelen van beleid is geen lineair proces. Dit zie je ook terug in deze leidraad.
Je kunt het beste eerst aan de hand van de hoofdvragen van het Beleidskompas en de Generatiescan checken of het beleid dat je ontwikkelt belangrijke langetermijneffecten heeft, voordat je overgaat tot de Toekomst aan Tafel-aanpak of de analysemethode Generatietoets toepast.
Daarom wordt in deze leidraad als eerste ingegaan op de Generatiescan.
| Vraag uit Beleidskompas | Methode | Wat is het? | Wanneer pas je het toe? |
|---|---|---|---|
| Wie zijn de belanghebbenden? |
De Toekomst aan Tafel (zie hoofdstuk 4) | Een praktische methodiek om de stem van (toekomstige) generaties actief te betrekken, te borgen en te benutten in het beleidsproces. | Vooral krachtig tijdens de ontwikkelings- en besluitvormingsfase van beleid met substantiële gevolgen voor de lange termijn. |
|
1. Wat is het probleem? 2. Wat is het beoogde doel? 3. Wat zijn de opties om het doel te realiseren? 4. Wat zijn de gevolgen van de opties? | Generatiescan (zie hoofdstuk 2) | Hulpvragen die je helpen om laagdrempelig, snel en vroegtijdig te checken of beleid belangrijke langetermijneffecten heeft. | Bij alle substantiële beleidsvoorstellen, wetsvoorstellen en herzieningen van bestaand beleid. |
| 4. Wat zijn de gevolgen van de opties? | Generatietoets (zie hoofdstuk 3) | Een verdiepende en gestructureerde analyse van de effecten op de lange termijn en tussen generaties. | Alleen als de Generatiescan aantoont dat er significante en mogelijk onomkeerbare effecten te verwachten zijn. |
| 5. Wat is de voorkeursoptie? | Rapportage (zie hoofdstuk 5) | Een verslag van de toegepaste methode en het resultaat. | Als je een van de in deze leidraad genoemde methoden hebt toegepast. |
Om de leidraad goed te kunnen gebruiken, is het belangrijk de volgende kernbegrippen te begrijpen:
- Generaties: hiermee bedoelen we leeftijdscohorten die een gedeelde maatschappelijke en historische context hebben. Dit omvat zowel huidige generaties (zoals jongeren, werkenden en ouderen) als toekomstige generaties.
- Langetermijneffecten: dit zijn de gevolgen van beleid die pas na een langere periode merkbaar worden. Denk aan onomkeerbare gevolgen, hoge (of juist vermeden) kosten in de toekomst en de invloed op de keuzes van volgende generaties.
- Afwenteling: het onbedoeld doorschuiven van lasten en risico’s naar mensen die nu nog te jong zijn om mee te praten of die nog geboren moeten worden.
- Intergenerationele rechtvaardigheid: beleid is intergenerationeel rechtvaardig als het voorziet in de behoeften van de huidige generatie, zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties om in hun behoeften te voorzien te schaden. Het voorkomt dat specifieke leeftijdsgroepen worden benadeeld of dat ongelijkheid wordt doorgegeven aan de toekomst.
Deze leidraad is een verdieping van het Beleidskompas. Je doorloopt dus altijd de vijf hoofdvragen die in het Beleidskompas aan bod komen. Bij sommige stappen in het Beleidskompas kun je deze leidraad erbij pakken om expliciet het perspectief van toekomstige generaties mee te nemen.
- Stap 1 tot en met 3 (probleem, doelen, opties): hier kan de Toekomst aan Tafel-methode helpen om waarden en perspectieven van verschillende generaties in beeld te brengen.
- Stap 4 (gevolgen): hier sluit de Generatiescan bij aan. Deze helpt je om systematisch na te denken over effecten op langere termijn en mogelijke afwenteling naar jongere en toekomstige generaties.
- Stap 4 en 5 (gevolgen en keuze): bij complexe of ingrijpende voorstellen kun je kiezen voor de Generatietoets als verdiepende analyse.
Gebruik deze instrumenten modulair; niet elke methode is altijd nodig, maar samen geven ze je meer denkkracht, draagvlak en legitimiteit. De uitkomsten leg je vast in hetzelfde format dat bij het Beleidskompas hoort, zodat er geen dubbel werk ontstaat.
De Leidraad Toekomstgericht Beleid helpt om het rijksbeleid toekomstbestendig en intergenerationeel evenwichtiger en rechtvaardiger te maken. Met methoden en hulpvragen kan voorbij de grenzen van de kabinetsperiode worden gekeken en kun je de politiek beter in staat te stellen om keuzes te maken die duurzaam zijn voor mens, maatschappij en milieu.
Maar deze leidraad is ook een uitnodiging om bewust en doordacht bij te dragen aan beleid dat ook voor toekomstige generaties werkt. Goed bestuur vraagt immers om de moed om voorbij het hier en nu te kijken. Met deze instrumenten geven we vorm aan dat toekomstgerichte bestuur.
Om dit kracht bij te zetten, vragen we je om je ervaringen met het gebruik van de Generatietoets actief met je collega's te delen, bijvoorbeeld via LinkedIn. De inzichten, verbeterpunten en successen uit de praktijk zijn waardevol voor andere collega’s en dragen bij aan een lerende overheid.